BALLUM – Een grote tafel met een groen kleed, tien met leer beklede stoelen, vier oude schilderijen en een verzegelde kast met domeinpapieren. Zo zag een deel van de Rechtkamer in het slot van Ballum eruit toen op 12 maart 1795 de aanwezige goederen werden opgeschreven. Elders in het gebouw stonden bedden met gordijnen, een koperen koffiekan, een vijzel en een kapotte kast. In de Zuidkamer werd slechts een oud turfvat genoteerd.
Serie
Verdwenen, maar niet vergeten
Plekken en verhalen van het oude Ameland
Ameland verandert voortdurend. Gebouwen verdwijnen, bedrijven sluiten, landschappen verschuiven en soms blijft van een plek uiteindelijk alleen een foto, een herinnering of een verhaal over.
In de serie Verdwenen, maar niet vergeten duiken we in plekken en verhalen die ooit bij het eiland hoorden, maar die je vandaag niet meer terugvindt zoals vroeger. We kijken niet alleen naar wat er verdwenen is, maar vooral naar de mensen erachter.
Het is een ongewoon inkijkje in een verdwenen gebouw. Het Camminghaslot wordt meestal genoemd als de woonplaats van de heren van Ameland, het symbool van een eiland met een eigen bestuur. Maar in de inventaris komt het dichterbij. Er werd ook geslapen, gekookt, gewassen en opgeruimd. Het huishouden en de rechtspraak zaten onder hetzelfde dak.
In de achtste aflevering van Verdwenen, maar niet vergeten keren we terug naar dat slot. Het stond ongeveer op de plek van het huidige gemeentehuis. Wie nu door Ballum loopt, kan het gebouw niet meer zien. Met oude beschrijvingen, tekeningen en de inventaris kunnen we een deel van het verdwenen interieur toch opnieuw bekijken.
Een stenen huis aan de zuidkant van het dorp
De geschiedenis begint bij Ritske Jelmera, een Friese edelman die in de vijftiende eeuw een belangrijke positie op Ameland verwierf. Aan hem wordt de bouw van de Jelmerastate in Ballum verbonden. Over het precieze bouwjaar lopen historische beschrijvingen uiteen. De vroege vijftiende eeuw is daarom een zorgvuldiger aanduiding dan één vast jaartal.
Een state of stins was een aanzienlijke stenen woonplaats. In de Friese geschiedenis waren zulke gebouwen verbonden met families die grond, bezit en plaatselijke macht hadden. Het huis bij Ballum groeide uit tot het bestuurlijke middelpunt van het eiland.
Door vererving en familieverbindingen kwam het bezit bij de Van Cammingha’s terecht. Daarmee raakte ook hun naam aan het gebouw verbonden. Jelmerastate en Camminghaslot verwijzen dus naar verschillende lagen van dezelfde geschiedenis.
De ligging verdient aandacht. Ballum lijkt voor wie op de veerboot bij Nes aankomt misschien een bescheiden dorp verderop op het eiland. De aanwezigheid van het slot laat zien dat de huidige verkeersstromen weinig zeggen over de verdeling van macht in vroegere eeuwen. Lange tijd lag juist hier het centrum van waaruit de heren hun belangen op Ameland behartigden.
Sicco liet het slot in 1604 vergroten
Het gebouw bleef niet in de oorspronkelijke vorm bestaan. Sicco van Cammingha liet het in 1604 herstellen en aanzienlijk uitbreiden. Er kwam een groot dwarshuis bij. De bouwgeschiedenis bestond daardoor uit oudere delen en een opvallende verbouwing aan het begin van de zeventiende eeuw.
Op afbeeldingen is een samengesteld gebouw te zien, met verschillende vleugels en een hoge toren. Het slot dat in de achttiende eeuw werd beschreven, was het resultaat van die ontwikkeling. Wie zich uitsluitend een eenvoudige middeleeuwse woontoren voorstelt, ziet maar het vroegste begin.
Bij het gebouw hoorde de spreuk Nemo sine cruce, niemand zonder kruis. De woorden werden verbonden met Sicco en zijn echtgenote Catharina. Zo presenteerde de familie zich in de architectuur: met namen, wapens en een spreuk die bezoekers konden lezen.
Dat soort details helpt ook om oude prenten te begrijpen. Het gaat niet alleen om de verdeling van ramen en gevels. Een aanzienlijke woning vertelde iets over de positie van haar bewoners. De uitbreiding maakte het slot groter en veranderde tegelijk de manier waarop het zich aan het dorp toonde.
Een dominee beschreef wat hij zelf kon zien
Een belangrijke beschrijving komt van dominee Johannes Willem Burger, die in de achttiende eeuw predikant was van Hollum en Ballum. Zijn tekst uit 1786 beschrijft een zwaar, ouderwets gebouw met vleugels, een toren en gewelfde kelders.
Burger noemt de hoogte van de toren en de zichtbaarheid vanaf zee. Het slot was daarmee ook een herkenningspunt in het landschap. Een gebouw dat voor bewoners een bestuurlijk centrum was, kon voor de scheepvaart een baken zijn.
Rondom lagen een wal, een bosje met wandelwegen en een ruime keukentuin. Voor het huis bevonden zich een plein en geschut. Daarnaast noemt hij een boerderij met het bijbehorende erf. Het complex omvatte dus veel meer dan de kamers waarin de familie woonde.
Zijn beschrijving van de kelders is bijzonder: een deel diende als gevangenis en een deel voor huishoudelijk gebruik. Dat maakt de combinatie van functies in het gebouw meteen duidelijk. Opslag en opsluiting lagen hier dicht bij elkaar.
Burger schreef toen het slot nog bestond. Zijn tekst is daardoor een andere soort bron dan een latere reconstructie. De bewaard gebleven tekeningen kunnen ermee worden vergeleken, zonder dat we ieder ontbrekend detail zelf hoeven in te vullen.
De inventaris van 1795 opent de deuren
Op 12 maart 1795 beschreven landsdeurwaarders de roerende goederen in het kasteel. De lijst noemt voorwerpen die volgens opgave van de baljuw aan de voormalige stadhouder toebehoorden. De politieke omwenteling van dat jaar is daarmee tot in de aanhef van het document aanwezig.
Zo’n inventaris is geen rondleiding die bedoeld was om bezoekers te imponeren. De makers moesten vastleggen wat er stond. Juist daarom leveren ook de minder fraaie voorwerpen informatie op: een defecte kan, oude stoelen, een kast met gebreken.
De lijst beschrijft bovendien een momentopname. Ze vertelt wat de opstellers op die dag noteerden. Daaruit volgt niet dat iedere kamer een eeuw eerder hetzelfde was ingericht of dat alle voorwerpen dagelijks werden gebruikt. Voor een verdwenen gebouw is die afgebakende blik al uitzonderlijk waardevol.
De opeenvolging van kamernamen brengt een huishouden in beeld dat verschillende afdelingen kende. Er waren representatieve vertrekken en slaapkamers, maar ook een meidenkamer, een knechtskamer, een vaathok en een mangelkamer. Achter het aanzien van het slot stond een organisatie van dagelijks werk.
Aan de tafel van de Rechtkamer
In de Rechtkamer stond de grote vierkante tafel met het groene kleed. Er was een armstoel met groene bekleding en er waren tien leren stoelen. De lijst vermeldt verder een hamer, een plakkaatboek, een armenbus met ijzeren beslag en de verzegelde domeinkast.
Die combinatie van meubilair en gebruiksvoorwerpen maakt de bestuurlijke functie zichtbaar. Aan een tafel werd vergaderd of rechtgesproken, besluiten en voorschriften werden bijgehouden en stukken werden opgeborgen. Het waren werkzaamheden waarvoor een ingerichte ruimte nodig was.
Vier ijzeren zwaarden stonden eveneens op de lijst. Ze hoorden bij hetzelfde vertrek als de spiegel en de schilderijen. Voor ons is die combinatie opmerkelijk; in de inventaris worden de voorwerpen eenvoudig achter elkaar genoteerd.
Amelander geschiedschrijving beschrijft hoe op het slot recht werd gesproken en hoe verdachten in de kelder konden worden opgesloten. Dat geeft de kamer een zwaardere betekenis dan alleen die van een historische vergaderruimte. Voor inwoners die hier voor het gerecht moesten verschijnen, kon het slot de plaats zijn waar hun vrijheid of verblijf op het eiland op het spel stond.
In de keuken bleef het gewone werk bestaan
De keukeninventaris is veel uitvoeriger dan één koffiekan. Er stonden tinnen schotels, een trekpot, een vijzel met een ijzeren stamper, kandelaars, ketels, vorken en gereedschap voor het vuur. Er waren ook een ronde tafel en drie stoelen.
In het vaathok volgden koperen pannen, een rooster en ander kookgerei. Sommige voorwerpen hadden geen deksel of waren beschadigd. Het document tekent daarmee een huishouden waarin spullen in verschillende staat van onderhoud naast elkaar werden bewaard.
Die details zijn leerzaam omdat een slotverhaal gemakkelijk bij de bewoners met de hoogste positie blijft hangen. Het eten kwam niet vanzelf op tafel en de vertrekken werden niet vanzelf schoon. De keuken en het vaathok vertegenwoordigen het werk dat nodig was om het gebouw bewoonbaar te houden.
In de meidenkamer lagen een bed, een peluw en kussens; er stonden twee stoelen en een klein tafeltje. Ook de knechtskamer had beddengoed en een kast. De namen in de inventaris geven geen volledige personeelslijst, maar de ruimten laten wel zien dat dienstpersoneel een eigen plaats binnen het huis had.
Blauwe gordijnen en een kamer voor de prins
De inventaris noemt een behangen bovenkamer met onder meer een ledikant met blauwe gordijnen, een matras, beddengoed en stoelen met blauwe bekleding. Het is een van de plekken waar kleur in het verdwenen interieur terugkeert.
Een afzonderlijke Prinsenkamer bevatte een blauw geverfde kast, tafeltjes, een houten beeld en rood beklede zitmeubels. In de Prinsenzaal stonden onder meer een ingelegd kastje, een canapé, stoelen en een spiegel. Ook elf sabels en vier pistolen werden daar genoteerd.
De kamernamen vertellen hoe de verbinding met de vorstelijke eigenaren in het gebouw aanwezig bleef. Ze bewijzen op zichzelf niet hoe vaak een prins er daadwerkelijk sliep. Het zijn wel concrete aanwijzingen voor de manier waarop delen van het huis werden aangeduid en ingericht.
Op het torenkamertje stonden een bekleed tafeltje en vijf oude stoelen. In de kelder werden onder meer wastobben, ladders en een kruiwagen beschreven. Het verschil tussen zo’n praktische opsomming en de inrichting van de Prinsenzaal laat zien hoeveel uiteenlopende gebruiksruimten achter de gevel zaten.
Van de Cammingha familie naar de Nassaus
In 1680 overleed Frans Duco van Cammingha, de laatste mannelijke vertegenwoordiger van de Amelander tak. Zijn moeder Rixt van Donia overleed het jaar daarop. Daarna kwamen eiland en slot bij de erfgenamen uit de familie Thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg terecht.
In 1704 werd Ameland voor 170.000 Carolusguldens verkocht aan de Friese Nassaus. Henriëtte Amalia van Anhalt-Dessau speelde daarin de centrale rol voor haar zoon Johan Willem Friso. Het slot hoorde bij de bezittingen die van eigenaar veranderden.
Daarmee verdween de herinnering aan de Van Cammingha’s niet uit het gebouw. Het bleef hun naam dragen, terwijl bestuur en beheer onder andere eigenaren doorgingen. De inventaris van 1795 is juist uit die latere periode afkomstig.
De omwentelingen aan het einde van de achttiende eeuw veranderden vervolgens opnieuw de positie van het eiland en het bezit van de Oranjes. Voor de geschiedenis van het slot is vooral van belang dat het gebouw verschillende politieke perioden overleefde. Het was geen tijdcapsule die na de dood van de laatste Cammingha onaangeroerd bleef staan.
De kapel liet elders sporen na
Achter het slot stond een kapel die ook als dorpskerk diende. In de geschiedenis van Ballum liepen het adellijke huis en het kerkelijke leven daardoor ruimtelijk in elkaar over.
De oude kapel werd in 1832 afgebroken. In dat jaar kwam de huidige hervormde kerk in gebruik. Onderdelen van het oude interieur gingen mee. De preekstoel die in de kerk bewaard bleef, heeft bovendien zelf een voorgeschiedenis: hij werd in 1604 gemaakt door Claes Jelles voor de Grote Kerk van Harlingen en kwam later naar Ameland.
Dat is een andere vorm van behoud dan het overeind laten staan van een compleet gebouw. Een voorwerp kan verschillende locaties overleven en daardoor een verbinding leggen tussen huizen en kerken die inmiddels verdwenen zijn.
Op het oude kerkhof van Ballum verwijzen de contouren van de kapel en de grafsteen van Wytzo van Cammingha nog naar deze geschiedenis. Het zijn aanknopingspunten om het terrein te lezen als meer dan de omgeving van een verdwenen woonhuis.
Verkocht om af te breken
In de jaren 1828 en 1829 verdween het slot. Over de precieze datering van verkoop en afbraak spreken de historische publicaties elkaar tegen. Een weergegeven verkoopakte noemt 28 april 1828; een ander overzicht plaatst dezelfde verkoop in 1829. Daarom verbinden we de verdwijning hier aan beide jaren.
Over de aard van de verkoop is de beschrijving duidelijker. Jan Scheltema uit Nes kocht het gebouw voor afbraak voor 1.250 gulden. De grond bleef buiten de verkoop. Daarmee werd het huis als bouwmateriaal behandeld, terwijl de plek zelf een afzonderlijk bezit bleef.
Een deel van het puin zou zijn gebruikt voor dijkversterking op Terschelling. Bij latere vondsten van oude bouwmaterialen op Ameland is eveneens gezocht naar een verband met het slot. Zo is materiaal uit een boerderij in Buren onderzocht. De onderzoekers wezen zelf op de noodzaak van nader onderzoek; zo’n mogelijke herkomst moeten we dus niet als vaststaand feit presenteren.
De afbraak betekende dat een gebouw met eeuwen geschiedenis in betrekkelijk korte tijd uit het dorpsbeeld verdween. Wat voor een latere generatie erfgoed is, vertegenwoordigde bij een verkoop voor sloop ook een voorraad herbruikbare steen en hout.
De tekeningen zijn een eigen erfenis
Van het Camminghaslot bestaan gevelaanzichten en plattegronden uit 1814. Ze zijn van grote betekenis omdat ze het gebouw tonen vóór de afbraak. De plattegronden helpen de onderlinge ligging van vertrekken te begrijpen; een tekening van de tuinen brengt de omgeving in beeld.
Een prent kan vooral een indruk van de buitenkant geven. Een opmeting heeft een ander doel. Ramen, deuren, trappen en muren worden daarin onderdelen van een samenhangend gebouw. Door beide soorten beeld naast de inventaris te leggen, ontstaat meer inzicht dan één romantisch kasteelplaatje kan bieden.
De bronnen zijn echter niet allemaal op dezelfde dag gemaakt. De beschrijving van Burger, de inventaris van 1795 en de tekeningen uit 1814 behoren ieder bij hun eigen moment. Het gebouw kan tussentijds zijn aangepast en het meubilair kan zijn veranderd. Samen brengen ze het slot dichterbij, maar ze leveren geen volledige opname van één onveranderlijk interieur.
Wat Ballum nog kan vertellen
Over het opnieuw zichtbaar maken van het slot is later veel gesproken. Op onze website is ook de discussie over herbouw terug te lezen. Wie de sporen op het eiland wil herkennen, kan daarnaast aanknopen bij de informatieborden over Amelander geschiedenis.
Het slot bestaat niet meer, maar de plaats van het vroegere complex, de kapelsporen en de bewaard gebleven documenten maken zijn geschiedenis toegankelijk. De rechtkamer met het groene tafelkleed is verdwenen. De opsomming van de deurwaarders bewaart nog altijd wat er op een maartdag in 1795 stond.
Weet jij nog meer?
Herken je dit verhaal? Heb je zelf nog herinneringen, oude foto’s, krantenknipsels, ansichtkaarten of verhalen die binnen je familie zijn doorgegeven? Of ken je mensen die er hebben gewerkt, gewoond of op een andere manier bij betrokken waren? Dan horen we dat graag.
Ook tips voor een volgende aflevering zijn welkom. Denk aan verdwenen hotels, pensions, winkels, cafés, boerderijen, scholen, bedrijven of andere plekken op Ameland waarvan het verhaal volgens jou niet verloren mag gaan.
Mail naar: info@persbureau-ameland.nl
