Kopfoto: Jordy van den Berg
Tot 21 oktober is er een bijzondere expositie te zien in museum Sorgdrager in Hollum van de Amelander kunstenares Astrid Nobel. In de tentoonstelling Walvistraan: de walvissen komen de botten van hun voorouders halen, wandelen bezoekers door drie thematische ruimtes waarin schilderijen en sculpturen te zien zijn. Astrid maakt hierbij gebruik van materialen die ze op het strand en wad aantreft. In de laatste ruimte is het beddebankje te zien, dat Astrid volgens traditionele zeventiende-eeuwse technieken maakte, onder de vleugels van haar vader Klaas Nobel.
We spraken Astrid over de tentoonstelling en haar werk.
Ik wilde niet dat het verloren zou gaan
‘De samenwerking met mijn vader was voor mij heel vanzelfsprekend. Al toen ik heel klein was zat ik bij hem op de werkbank toe te kijken hoe hij aan het werk was en hij leerde mij al heel jong olieverfschilderijen maken.
Hoewel ik in Den Haag woon, ben ik nog steeds veel op Ameland en bij hem in de werkplaats. We praten veel over materiaal en kunst en soms werken we naast elkaar aan onze eigen projecten.
Het idee om bij hem in de leer te gaan kwam toen ik in de werkplaats naar al zijn gereedschap keek. Ik werk wel met hout, maar op een eenvoudige manier. Houtbewerking met de hand heb ik nooit geleerd. Deze schaven en beitels gaan al vele generaties mee in onze familie en ik kon het idee dat ik er later niets mee zou kunnen en dit verloren zou gaan, niet verdragen. Het is prachtig gereedschap, het maakt geen herrie en heeft geen stroom nodig. Je voelt zelf veel beter wat er met het hout gebeurt en moet begrijpen hoe het in elkaar zit.
Deze keer werkten we niet langs elkaar, maar samen naar een heel concreet doel.
Mijn leven lang heb ik gekeken hoe mijn vader volgens de traditionele methode beddebankjes maakte. Nu ging ik bij hem in de leer om mijn eigen versie te ontwikkelen.’
Stapje voor stapje
‘Als echte leerling begon ik met het leren kennen en onderhouden van het gereedschap, zoals het slijpen van de beitels op een natte slijpsteen.
Ik heb het meeste geoefend op het beeldhouwen met hout en het poten draaien. Een moderne draaibank draait een blok hout snel rond en het is in het begin vrij intimiderend daar een beitel in te steken. Ook moet het heel nauwkeurig gebeuren want er vliegt zomaar iets af dat eigenlijk moet blijven zitten. Maar als het na veel oefenen gecontroleerd verloopt is het iets wonderbaarlijks. Ik vond het ook interessant erachter te komen dat draaibanken een hele lange geschiedenis hebben die via Leonardo da Vinci teruggaat tot de Egyptenaren.
Het werken volgens zeventiende-eeuwse technieken betekent dat je alleen met houtverbindingen werkt. Dat wordt nu bijna niet meer gedaan, maar is erg mooi. Wat ook hetzelfde is als toen is de grondering van het hout, waarbij je onderlagen maakt van beender- en huidenlijm en kalk. Mijn eigen traditionele manier van schilderen, met zelfgemaakt pigment van aangespoelde steenkool en walvisbot past hier heel mooi bij.’
Ontstaan uit een collectief
‘Het beddebankje is voor mijn gevoel niet alleen mijn werk, maar een werk dat is ontstaan vanuit een collectief. Het gaat ook over de traditie van houtbewerking en schilderkunst, de beitels van mijn opa en betovergrootvader, de gildes die de beddebankjes maakten, mijn vader die zich daarin verdiepte en de mensen die de beddebankjes tot vandaag hebben weten te bewaren. Veel ambachten verdwijnen en dat maakt een einde aan kennis die honderden, soms duizenden jaren ontwikkeld en doorgegeven is.
Tegenwoordig wordt het beddebankje gezien als een Amelander meubel. In feite kwam het meubel uit Amsterdam en werd het meegenomen door zeevaarders. Op het eiland zijn er veel bewaard gebleven terwijl ze in de rest van Nederland verdwenen en later werden ze ook op Ameland gemaakt. Het is dan ook een stuk dat ik speciaal voor de gemeenschap en het eiland gemaakt heb; een Amelander beddebankje.’
Een verbreding van het perspectief op de walvisvaart
‘Synchroon met het aanleren van de technieken voor houtbewerking liep ook het proces van het ontwikkelen van het idee. In het beddebankje zit veel symboliek verwerkt die samenkomt in druppelvormen en zandlopers. Zo staat de druppelvorm voor de walvistraan, het product dat gewonnen werd uit de vetlaag van walvissen, maar ook voor bloed, verdriet en voor ijs dat smelt. De vorm van een walvispupil die tegen de zon inkijkt komt op verschillende manieren terug op het bankje en versmelt op het front met de andere druppels. De zandlopers staan natuurlijk voor de tijd die verstrijkt, maar ook voor manieren van kijken die daarmee veranderen.
Wie op Ameland rondloopt ziet veel herinneringen aan de walvisvaart, zoals harpoenen en walvisbotten. Met mijn beddebankje wil ik uitnodigen om het perspectief op de walvisvaart te verbreden. Ik had vroeger al moeite met hoe het op school verteld werd en zette er dan een spreekbeurt over de walvissen tegenover. Wat het meest verteld wordt is de kant van het spannende avonturenverhaal zoals bijvoorbeeld dat van commandeur Hidde Dirks Kat, terwijl we inmiddels veel meer kennis en duiding rond dat verhaal zouden kunnen meegeven. Met de kennis van nu zou Kat het zelf waarschijnlijk ook anders verteld hebben.’
‘Er zijn ook walvisvaarders geweest die berouw hadden en er waren meer partijen bij betrokken. De walvissen werden afgeslacht tot ze bijna waren uitgestorven, maar walvissen zijn geen zwemmende speklagen die versneden moeten worden. Ze hebben culturen en hechte sociale banden en zijn gevoelig voor lawaai, vervuiling en de opwarmende zee. De talen en tradities van de Inuit die Hidde Dirks Kat van het ijs gered en verzorgd hebben worden bedreigd door gevolgen van kolonisatie en het smelten van het ijs.’
‘De walvisvaart was de eerste globale extractie industrie. En terwijl we nu voortdurend de schadelijke gevolgen van globale industrieën voor de levende wereld zien, worden er nog steeds nieuwe uitgerold (denk aan ai die onverantwoorde hoeveelheden ruimte, energie en water nodig heeft).’
Een eerbetoon aan walvissen
‘Wat mij ook inspireerde tijdens het maken van het beddebankje, zijn de rituelen en monumenten die gewijd zijn aan walvissen, zoals dat bij de Kogan-ji tempel in Japan. Deze regio kent ook een lange geschiedenis van walvisvangst, maar zij gingen hier op een eerbiedige manier mee om, vingen alleen wat nodig was en gebruikten rituelen en monumenten om hun dankbaarheid en berouw te tonen. Het beddebankje kan ook gezien worden als een altaarstuk voor de walvissen, als eerbetoon.’
Een opstapje naar de slaap
‘Wat ik zie in mijn dromen komt ook met regelmaat terug in mijn werk. Bij dit werk, dat letterlijk een opstapje is naar de slaap, zitten ook elementen die uit dromen komen.
Wij mensen leren gescheiden van de natuur te leven, maar ik geloof dat we dit in essentie helemaal niet kunnen zijn. In dromen lopen levens makkelijker in elkaar over en is er meer interactie. De bultrug en blauwe vinvis kwamen in een droom tot mij als beschermer en zielsverwant. Om het eerbetoon compleet te maken wilde ik het blad van het beddebankje vullen met deze walvissen, als begeleiders naar dromen over de toekomst.’
Een goede tegenhanger
‘Naast het beddebankje is er veel meer werk te zien in deze tentoonstelling. De expositie is opgedeeld in drie ruimtes waarbij de eerste ruimte een klein overzicht biedt van werken over verschillende dieren. Hier is ook de video over het werk Waker en Wachter te zien, dat op ongeveer een kilometer van het Sorgdrager museum te vinden is.
De tweede ruimte heeft als thema het Oerd en de bodemdaling als gevolg van de gaswinning. Daar is onder andere een enorm schilderij te vinden over een groep velduilen die in de gasvlam verbrand zijn.’
‘In de laatste ruimte staan de walvissen centraal. Daar is ook het beddebankje te vinden.
Bij de tentoonstelling is een naslagwerk uitgegeven waar reproducties van alle werken instaan dat mooi is voor mensen die meer verdieping willen aanbrengen in hun museumervaring of die meer willen weten over de verbanden en de symboliek. Ook zijn hierin foto’s van het maakproces en meer informatie over de geschiedenis van het beddebankje te vinden.’
‘Het beddebankje is overigens aangekocht door het museum en zal daar dus na de tentoonstelling ook nog te zien zijn. Dat vind ik om meerdere redenen een mooi idee. Ten eerste omdat het op die manier aanwezig blijft in het dorp en het museum, op dezelfde plek als de historische collectie beddebankjes. Maar ook omdat het een goede tegenhanger is van de op zichzelf staande uitingen over de walvisvaart die hoofdzakelijk ingaan op het verhaal van onze walvisvaarders en onze welvaart. Ik denk dat we een meer holistische benadering van de geschiedenis moeten hanteren waarin de aarde, andere volken en dieren ook onderdeel van het verhaal zijn willen we er echt iets van leren en het anders doen.’
Op zondag 18 oktober om 14:00 geeft Astrid een rondleiding door de tentoonstelling met uitleg over de werken en is er ruimte voor vragen.
Cultuurhistorisch museum Sorgdrager
Herenweg 1
9161 AM , Hollum
0519-542737
